11 تير ماه سال 1381 دوره ای که صفحه مشق روزنامه جام جم را اداره می کردم از جناب استاد محمدجواد جدی خواهش کردم که نظر به تخصص بی نظیر آبا و اجدادی شان مقاله ای در خصوص مهر و حکاکی مرقوم فرمایند که ایشان هم اجابت فرمودند و صفحه مشق به مقاله « مهر ، گوهري در دست فراموشي» مزین شد.همان زمان آرزو داشتم و به ایشان هم عرض کردم که ای کاش دانش و یافته های ایشان بصورت کتابی ارزشمند منتشر شود و در اختیار دوستداران خط و حکاکی قرار گیرد. این آرزو اخیرا برآورده شد و با همت جناب محمد جواد جدي كتاب « مهر و حكاكي در ايران »  به طبع رسید.

درباره این کتاب فاخر باید بسیار گفت و نوشت چرا که ابعاد گوناگون دارد از جمله برای اهالی خط و خوشنویسی که دیگر چنین خیال نمی کنند که برخی ترکیبات حاصل نبوغ فلان استاد است و ...

همین جا عرض کنم که جناب جدی از شیفتگان خطوط قدما بویژه میرزا غلام رضا ست که همین به ارادت بنده نسبت به ایشان افزوده است ( شنیدم یک بار بیش از صد قطعه از یکی از مشاهیر معاصران داد و در عوض یک قطعه از غلام رضا گرفت و آفرین گفتم به این بینش عمیق جدی! ). 

اما فعلادو مقاله ای را که جناب احمد مازادی هم از آقایان شکراللهی و قائدی نقل کرده در اینجا منتشر میکنم تا بعد.

صدمرده زنده میشود از ذکر یاحسین                       ارباب ما معلم عیسی بن مریم است

و اما «را»

بر سه نوع است: مرسل که از مضمون رسالتش اسرار آن را که از روی او محاسن وجوه

بیت

روی تـــو مـگــر آینــۀ نــور الـهـی اسـت      حقا که چنین است و درین روی و ریا نیست

بر ناظران نواصی اخبار محقق می‏گردد.

و مضمر که از توقیع اضمار او جهت کشف ضمیر خرده‏بینان بصیر رقاع

نظم

دلا چــو ســرّ ضـمیـر تــو یــار می‏دانـد        زبـان ببنـد کـه افشای راز حاجـت نیسـت

چه حاجت است که چشمت اساس ناز نهد        نیـاز مـا چو ز حدّ رفت ناز حاجت نیسـت

تعلیق می‏گردد.

و مرفوع که از رفع قواعد و ارکانش نصب [159 الف] رایات معالی مبرهن می‏شود، و جرّ اذیال نصر و ظفر نصب‏العین دل و دیدۀ اهل نظر می‏آید و به لسان معما بیّنۀ این دعوی بر ارباب صدق و صفا و محبت و وفا روشن می‏نماید که:

منصور

بی روی بتی منشین، اینـک ز من ایمایـی          بگـذر ز در صـوفی گـر هست ترا رایـی

و اما «سین»

دو نوع است: مرسل که به ارسال قوسی مشهور است، و مدوّر به اعتبار آنکه دندانه‏هاش صورت تدویر دارد. و این هر دو صفت لاحق دایرۀ «سین» هم می‏شود.

و در تعریف «سین» قوسی کمان گمان در قبضۀ بیان[4] به زه این رباعی منعطف می‏گردد که:

بیت

پـشتـم ز پـی خـدمـت اســلام دوتـاسـت[159 ب]       پشـت هنـر از کجّـیِ[4] مـن گــردد راسـت

سهمی ز سعادتـم نصیب اسـت و رواسـت                    قوس است که مشتریّ او سعـد و سماسـت

و در تشبیه «سین» مدور که از اسنّۀ ظهورش صبح سعادت مزین و مطلع سیادت روشن، این بیت به خاطر می‏آید که:

بیت

سینـه‏ام از شـوق شکل سین دنـدان حبیـب       مجمری پـر آتش است و حالتی دارد غریب

 و اگر نویسنده از ارباب اشارت باشد از تفکر «ط» و «ج» به عدد دوازده متفطّن گردد، و از عطایای افاضۀ انوار ارواح ائمۀ ابرار اثنا [119 ب] عشر ـ‏علیهم سلام الله من العلی الاکبر‏ـ بر وفق حدیث «انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی» خود را محروم و بی‏بهره نگذارد، و از صمیم قلب به گوش محبّان رساند که:

انـا عبـد لعبـد عبـد عبیـد    هـو عبـد لعبـد عبد علیّ[4]

و محب لمـن یحب محبا       لمـحب یـحــب آل نبـی

[ع]

و اگر اوّل امتزاج دو حرف «ع» باشد، و بعد از آن «الف» یا «دال» یا «کاف» مفرد یا «لام» یا «ها» فاصلۀ میان سر «عین» و این حرف به مقدار یک موی، و اگر واقع شود به غایت خوب نماید.

و اگر بعد از عین «را» باشد در تمام خطوط اکثر «رای» مضمر می‏باشد به این شکل عر و ازین صورت احساس فاصله نمی‏توان نمود.

و بر سبیل ندرت اگر در محقق [120 الف] با «را»ی مرسل و در ثلث با «را»ی مدور واقع گردد فاصلۀ میان سر «عین» و «راآت» به قدر نیم نقطه باشد.

و اگر بعد از «عین» «با» باشد یا «نون» که به فضیلت روایت حدیث درین صورت از سایر ثنائیات ممتاز است و حکایت از مضمونِ

د

که دیباچۀ دولت دیدار، و نهایت بخت بیدار است، و از مضمون موزون

نظم

علی الصباح تفأل بـه روی خوب تـو کـردم        کـه تـا از آن ورق گل مـرا چـه فـال برآیـد[93 ب]

برآمد اول خـط زلـف سرکش تـو بـه فالـم        دلالت است بـه دولت چو حرف دال برآید

بر نسخۀ زلف سمن بویان سیم عذار دال، و در مضمار اعتبار اصول به اوصاف «الدال شکل مرکب من خطین منکب و منسطح ان یحصل بین طرفیها خط فیجدها مثلثا متساوی‏الاضلاع». موصوف مرکب از هشت نقطه است و تا ده نقطه که باشد از اصول خارج نمی‏گردد.

و می‏باید که خط فوقانی آن چهار نقطه باشد و تا پنج جایز داشته‏اند، و در خط فوقانی دال اندک حرکتی مخفی هست که هر کس آن را درنمی‏یابد[1] و خط تحتانی آن می‏باید که به نیم نقطه از خط فوقانی زیادت [94 الف] باشد.

باب دؤم

در بیان اسمای خطوط

بر  مستنشقان ریاض نضارت حیاض تعلّم و تعلیم و مسترشدان طریق «وَاللهُ یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ اِلی صِرَاطٍ مُسْتَقیمٍ» که جویندگان مقاصد [80 ب] معنی‏اند از صورت خط و پویندگان مطالب حقیقی ازین نمط پوشیده نماند که مهندسان ضروب اشکال و رقوم و مخترعان صنوف نقوش و رسوم که به کلک بصارت و مهارت تصویر و تسطیر خطوط ستّه نموده‏اند هر قلمی را مناسب صورت او اسمی وضع کرده‏اند که با آن اسم از سایر اخوات و نظایر مستثنی و ممتاز باشد برین وجه که مبین می‏گردد:

قسم اول

را محقق نام کرده‏اند. از بهر آنکه این خط را دانگی و نیم دور است و چهاردانگ و نیم سطح. پس از آن جهت که مشابهت با خط معقلی و کوفی بیشتر داشت این قسم را مقدّم داشتند.

و در وجه تسمیۀ آن[1] به محقق آنچه به خاطر آمده [81 الف] این است که خط را هر چند میل به دور می‏دهند مشابهت با نقش درو پیدا می‏شود، و خط مصطلح عبارت از سطحی است طولانی و آن کیفیت درین خط اظهر است از دیگر خطوط. ازین جهت او را محقق گفته‏اند یعنی از روی تحقیق خط است، نه آنکه ناظر را اشتباه شود که چون خط در اصل طریق معقلی و کوفی بود و اکنون این نوع نه آن طریق است مگر از هیأت خطی خارج شده، از بهر دفع اشتباه سایل و ناظر مسمّی به «محقق» شد.

و دیگر آنکه قواعد این خط به واسطۀ مسطحیّت حروف و درستی اشکال آن با کتابت تنزیل آسمانی ملایمتی به تحقیق دارد، مبنی برین به «محقق» موسوم شده.

آنچه کاتب را مهم و ضرورت است این است که بیان کرده شد، و هر کاتب که از رعایت این مذکورات ذاهل است در علم و عمل خود نقصانی بازدید کرده.

گاه است که از جهت یک جزوی ازین جزویات قصور کلی در کار او بازدید می‏شود. ـ

والله سبحانه و تعالی اعلم و هو میسّر کل الامور انّه هو العزیز الغفور‏ـ.

مقالت دؤم

در معرفت چگونگی وضع خط و اسمای خطوط و تبیین اصول و قواعد آن [63 الف] مفرداً و مرکباً

وضع خطّ و اسمای خطوط

بدان ـ اسعدک الله فی الدارین و شکر مساعیک فی المنزلین ـ که بر حسب فرمودۀ «اذا مات الانسان انقطع عنه عمله الا من ثلاثۀ: ولد صالح یدعوله و صدقۀ جاریۀ و علم ینتفع به»، قسم شریف خط به تخصیص که کاتب به کتابت قرآن مجید و فرقان ناجدید، و احادیث صحیح الانتساب و علوم دینی و آداب اشتغال نماید از قبیل «علم ینتفع به» است که اشجار عموم نفع او به مرور ادوار و اعصار از ریاض روزگار انخلاع و انقلاع نمی‏یابد، و مادام که اثر آن درین عالم بی‏هنجار باقی و پایدارست ثواب آن به عالم و کاتب عاید می‏شود. بنابرین هر دولتمندی که از اشارت مواعظ بشارت[1]

باب چهارم

در بیان ترکیب مداد

مدادی که اَمداد مدّات آن جمال حال غوانی خطوط به زلف و خال زیب و بهاء آراسته، و بر صفحات خدود و عارض کافوری بیاض غالیه‏سایی و مشک‏بیزی وقوف یافته، و از خم «صبغۀ الله» به رنگ لباس آل‏عباس برآمده، و به وصفِ

مصرع[1]

بالاتر از سیاهی رنگی دگر نباشد

موصوف گشته، بر حسب منظومِ

ز کنـج خلوت تاریک رخ متاب عمـاد              وطن چو مردمک دیده در سیاهی کـن

در درون خلوت تاریک [49 الف] قرابه و گوشۀ انزوای شیشه اربعینها برآورده، کُتّاب فضائل‏مآب را این معنی می‏شنودند:

بیت

کـه ای کاتب مداد آنگه شـود صاف     کــه در شـیـشـه بــرآرد اربـعینـی

و با صفای صفوت ذهبی و مطوّسی که درو ظاهر گشته سرمه‏آسا و شَبه مثال لایق مردمک دیدۀ قلم صاحب رقم آمده، و به نعت «النور فی السواد» منعوت شده، در سواد اعظم و مشکات مشکین برکات دوات سبب روشنائی مجامع ارباب علم و ادب و اصحاب حسب و نسب است، دو نوع می‏باشد:

نوع اول

ازین اجناس است که شاعر نظم کرده، یعنی:

بیت [49 ب]

همسنگ دوده زاج است، همسنگ هر دو مازو     همسنگ هـر سـه صمغ است، آنگاه زور بـازو

یا چیزی چند دیگر که در اثنای بیان ترتیب آن مشروح می‏گردد معلوم خواهد شد.

چنین قلمی که شمّه‏ای از اوصاف او به تحریر پیوست باید که به صفات آتیه متحلّی و متّصف باشد تا شایستۀ یمین کاتب و ید خطاط گردد.

اول: می‏باید که قامت او مقدار عرض شانزده انگشت باشد، و کمتر از دوازده نیکو نیاید.

دوم: دور او مساوی سر انگشت بنصر می‏باید.

سیوم: رگها[ی] او راست باید که اگر [25 ب] برخلاف راستی آید خطّ خوب از او لایق ننماید.

چهارم: باید که پخته باشد نه خام یا سوخته.

و شناختن پختگی قلم آن است که سرخی او سیاه رنگ باشد و سفیدی او در غایت سفیدی، نه سفیدیی که مایل به زردی باشد. و محکم باشد و اندرون او هم سفید.

و گفته‏اند که در قلم وجود سه سین مطلوب است، و عدم سه سین مرغوب، چنانکه از فحوای این بیت معلوم می‏شود:

بیت

سرخ و سخت و سنگی ار باشـد بخواه             نی سبـک یـا سـست یـا گـشتـه سیاه

دانستن امور و احوالی که در اثنای کتابت روی می‏نماید، و حسن و قبح آن به قلم راجع می‏شود تعلّق به حدس کاتب و خطاط [26 الف] دارد. ـ والله تعالی اعلم ـ.

و بر لبیب مستبصر، خافی و مستبهم نماند که هر کدام از ارباب صناعات مذکور که به مرتبه‏ای از مراتب علیّه، و مقامی از مقامات رفیعۀ سنیّه مرتقی شده‏اند از ممرّ [14 الف] خط که به تعریف «الخطّ نصف العلم» از سایر صناعات به مزید مزیّت و رجحان رتبه امتیاز یافته، و [در] منهج کتابت به آن منازل و مقامات رسیده‏اند، و به نیل مقاصد و مرام از نتائج حسن اقلام اهتمام ترقی نموده‏اند، و به طریق استقراء و تتبع و به تحقیق پیوسته که آنکه به جودت عقل و حسن رای ممتاز و مجتاز است بر سبیل هرزین باشد که از فضیلت خط خالی مانده باشد، و بر تقدیر که جمال حال او به زیور آن کمال زیب و بهاء نیافته باشد، هر آینه صاحب مشورت او

مصرع

در صحت رای و حسن تدبیر

کسی باشد که ازین علم به حظّی وافر، و ازین عمل به نصیبی وافی محظوظ گشته تا امور او بر نهج مرام سرانجام نماید [14 ب].

و در احادیث نبوی ـ علیه و آله الصلوۀ و السلام ـ «الدین و الملک توأمان» وارد شده همانا اشارت به تیغ و قلم است، چه ثبات پادشاهی بی‏تعاون شمشیر آبدار و بقاء دین بی‏تعاضد نوک اقلام بدایع آثار صورت نمی‏بندد. تیغ که در حفظ صورت آیتی است متین رایت فتح مبین از الف قامت کلک مشکین می‏افرازد، و خامۀ مشکین[1] عمامه که نقشبند نگارخانۀ ملک و کارفرمای خانقاه دین است از تیزی تیغ زمردفام زبان بیان فصیح می‏سازد.

در اخبار به نظر مطالعه آمده که: «السیف و القلم توأمان» و درین صورت به صریح افادۀ همان معنی می‏کند که به کنایت سبق ذکر یافت [15 الف]، ولله درّ من قال:

بسم الله الرحمن الرحیم

و به الاستعانۀ و علیه التّوکل

زاهر زواهر حمد بی حدّ که از چهرۀ عرایس حروف آن صنوف لطایف صورت و معنی در نظر بصیرت اولی‏الابدی و الابصار جلوه‏گر آید نثار بارگاه پادشاهی که کتابۀ عرش مجید را به زیور کلمۀ توحید و نقش نام حبیب واجب الترحیب و التمجید زیب و زینت بخشید.

و دُرر غُرور سپاس بی‏قیاس که از صُور نفایس الفاظ آن معانی «ن وَالْقَلَمِ وَ مَا یَسْطُرُون» بر کاتبان اسرار «الَّذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الاِنْسَانَ مَالَمْ یَعْلَمْ» مکشوف و مبین [1 ب] گردد تحفۀ درگاه مالکی که آدمی را که خلاصۀ ممالک ایجاد و تکوین است به انواع استعدادات اختصاص داده از کاینات برگزید، تا هرگاه که در مِعْرض ثنای ذاتِ مُوجد خویش رقمی زنند قلم ابداع و اختراعِ ایشان همه این نویسد که:

نظم

ای هیچ خطی نگشتـه ز اوّل              بی حجّت نـام تــو مسجّـل

ای خطبـۀ تـــو تبــارک الله              فیض تـو همیشـه بـارک الله