مقدمه رساله آداب المشق از رسائل معروف و مهم خوشنویسی به زبان فارسی است. این رساله سالیانی دراز به میرعماد حسنی قزوینی منسوب بوده است. اخیراً برخی از محققان نشان داده‌اند كه آداب‌المشق را به ظن قوی باباشاه اصفهانی، خوشنویس قرن دهم هجری و معاصر شاه طهماسب صفوی، نوشته است. در این رساله، آموختن فن و هنر خط منوط به طی مراحلی می‌شود و نویسنده این مراحل را در فصلهای ششگانه توضیح می‌دهد. هدف از تحریر این مقاله شرح و توصیف دو جزء از اجزای دوازده‌گانة خط، یعنی صفا و شأن است. در ابتدای فصل دوم رساله آمده است: بدان كه اجزای خط بر دو قسم است: تحصیلی و غیرتحصیلی. تحصیلی آن است كه كاتب به ممارست و مداومت حاصل می‌باید كرد و پخته ساختن و غیرتحصیلی آن است كه چون تحصیلی حاصل شود، آن نیز حاصل شود. اما تحصیلی و آن دوازده جزء است: اول تركیب، دوم كرسی، سیم نسبت، چهارم ضعف، پنجم قوت، ششم سطح، هفتم دور، هشتم صعود مجازی، نهم نزول مجازی، دهم اصول، یازدهم صفا، دوازدهم شأن. مشاهده می‌كنیم كه اصول صفا و شأن نیز جزو اجزای تحصیلی قلمداد شده است. اما اگر به شرح و توصیف اجزای دوازده‌گانه توجه كنیم. نه اصل اول به كیفیت ظاهر یا اصول و قواعد فن خط مربوط است؛ از جمله محل قرار گرفتن حروف و كلمات، اندازة حروف و كلمات، چگونگی حركت قلم و مختصات حروف و در كل، حسن تشكیل و حسن وضع، مانند آموختن مبانی مقدماتی و فنی همة هنرها، تا جایی كه جزء دهم ، یعنی «اصول»، مصداق خارجی در صورت خط ندارد و قاعده‌ای اجرایی مانند «تركیب»، یا «قوت» نیست؛ بلكه زمانی محقق می‌شود كه اصول پیشین «اجزای تسعه» رعایت شده باشد و كلیت صورت شكل پذیرفته باشد.

ادامه مطلب